سازمان اداری و سازمان علمی مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی
30 بازدید
موضوع: سایر
نحوه تهیه : گروهی
محل انتشار : کیهان فرهنگی ) خرداد و تیر 1375 - شماره 127 )(32 صفحه - از 72 تا 103)
تعداد شرکت کننده : 0

سازمان اداری و سازمان علمی‏ مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی

1-سازمان اداری

الف-هیأت امنا: 1-حضرت آیت الله آقای سید محمد مهدی موسوی‏ بجنوردی.

2-حضرت حجت الاسلام آقای شیخ محمد جواد حجتی کرمانی.

3-جناب آقای ابو القاسم سرحدی‏زاده.

4-جناب آقای سید حسن طباطبایی.

5-جناب آقای سید کاظم موسوی بجنوردی.

ب-هیأت عامل: 1-جناب آقای ابو القاسم سرحدی‏زاده.

2-جناب آقای سید حسن طباطبایی.

3-جناب آقای سید کاظم موسوی بجنوردی.

مدیر عامل:

جناب آقای سید محمد کاظم موسوی بجنوردی

2-سازمان علمی

الف-سرپرستی علمی و سرویراستاری.

ب-شورای مدیران و مشاوران.

پ-بخش گزینش عناوین.

ت-بخش پرونده‏های علمی.

ث-بخشهای علمی.

ج-بخش بررسی.

چ-محورهای ویراستاری.

ح-بخش ویرایش و چاپ.

خ-کتابخانه.

د-بخش دایرة المعارف عربی.

ذ-بخش منابع خارجی.

ر-بخش دایرة المعارف ایران.

ز-بخش دایرة المعارف فلسطین.

ژ-بخش دایرة المعارف انگلیسی.

س-بخش کامپیوتر.

آشنایی بیشتر با بخشهای مرکز دایرة المعارف‏ بزرگ اسلامی

الف-سرپرستی علمی و سرویراستاری:کار سرپرستی علمی و سرویراستاری،نظارت بر کل مراحل‏ تهیهء مقالات،طرح،برنامه‏ریزی و پژوهش،تألیف‏ مقالات دایرة المعارف بزرگ اسلامی و ویراستاری‏ آنهاست.این مسؤولیت با آقای کاظم موسوی بجنوردی‏ است.

ب-شورای مدیران و مشاوران:کار این شورا همکاری با سرپرستی علمی و سرویراستاری در بررسی‏ مشکلات و یافتن راه حل آنها و ایجاد هماهنگی‏های‏ لازم است.اعضای این شورا عبارتند از:

آقایان:آذرتاش آذرنوش،غلامحسین ابراهیمی‏ دینانی،حمید ابو طالبی،محیی الدین انواری،علی‏ بلوکباشی،احمد پاکتچی،محمد حسن تبرائیان، احمد تفضلی،محمد جواد حجتی کرمانی،جواد حدیدی،محمد خاکی،عنایت الله رضا،مهدی رفیع، صادق سجادی،محمد حسن سمسار،جعفر شعار،علی‏ اشرف صادقی،هادی عالم‏زاده،فتح الله مجتبایی، محمد مجتهد شبستری،عنایت الله مجیدی،سید مصطفی محقق داماد،کاظم موسوی بجنوردی،محمد علی مولوی،عطاء الله مهاجرانی و زنده یاد مرحوم دکتر(به تصویر صفحه مراجعه شود)

عباس زریاب خویی که در واپسین سالهای حیاتشان با این سازمان همکاری داشتند.

پ-بخش گزینش عناوین:کار این بخش گزینش‏ مدخلهای دایرة المعارف بزرگ اسلامی بر اساس‏ ضوابط تعیین شده است.این مدخلها که زمینهء اصلی‏ آنها فرهنگ و تمدن اسلامی است،موضوعات‏ گوناگونی را دربر می‏گیرد،از آن جمله است:کلام،فقه‏ و اصول،علوم قرآنی و حدیث،اخلاق،ملل و نحل، فلسفه و منطق،عرفان،ادبیات،هنر،مردم شناسی، معماری،آثار اسلامی،تاریخ،جغرافیا،ریاضیات،نجوم، طب،داروسازی...

کار دیگر این بخش گزینش مدخلهای«دایرة المعارف‏ فلسطین»است که دو مجلد«دفتر طرح»آن تهیه شده‏ است و کار بررسی و تحقیق و اصلاح مدخلهای آن ادامه‏ دارد.

ضابطهء کلی در انتخاب مدخلها این است که عنوان‏ مشهور اختیار می‏شود و اگر مدخلی دارای چند عنوان‏ مشهور باشد،مشهورترین آنها عنوان اصلی قرار می‏گیرد و بقیه به صورت عناوین ارجاعی آورده‏ می‏شوند.

انتخاب عناوین دایرة المعارف بزرگ اسلامی بدین‏ ترتیب است:

1-ابتدا از منابع مرجع در زمینهء فرهنگ و تمدن‏ اسلامی برگه‏هایی تهیه می‏شود.این برگه‏ها اساس کار را تشکیل می‏دهد و مراحل بعدی برای ویراستن و پیراستن آنهاست.تا کنون از 350 عنوان کتاب مرجع‏ (در دوره‏های چندین جلدی)نزدیک به شصت هزار برگه تهیه شده است.

2-برگه‏های تهیه شده به ترتیب مورد رسیدگی قرار می‏گیرند؛شماری از آنها حذف می‏شود و بقیه بر مبنای 14 بخش علمی کد گذاری و تقسیم می‏شوند.

3-برگه‏های مربوط به هر بخش در اختیار رئیس آن‏ بخش قرار می‏گیرد تا با کمک دستیاران خود آنها را بررسی کرده،نظرات اصلاحی و تکمیلی خویش را اعلام نماید.

4-بخش گزینش عناوین پس از بررسی مجدد برگه‏ها بر اساس نظرات بخشهای علمی و دادن‏ تغییرات لازم،آنها را برای بررسی نهایی و تصویب به سر ویراستاری می‏فرستند.

5-پس از بررسی و تأیید سرویراستار،مجموعهء عناوین هر حرف به ترتیب الفبایی در«دفتر طرح»ثبت‏می‏شود و پس از تکثیر در اختیار بخشهای مختلف‏ مرکز قرار می‏گیرد.

6-بدیهی است که عناوین پس از تهیهء دفتر طرح‏ نیز در معرض تغییرند،یعنی در مراحل تشکیل پرونده، تألیف،بررسی و ویرایش نیز،اگر لازم باشد،عنوان‏ تصحیح می‏شود و تغییر می‏یابد.این تغییرات، بی‏درنگ به کلیهء بخشهای مربوط اطلاع داده می‏شود.

در بخش گزینش عناوین افزون بر آنچه گذشت،این‏ کارها نیز انجام می‏گیرد:

1-بررسی مستمر مدخلها برای جلوگیری از تکرار آنها با عناوین گوناگون.

2-بررسی مقالات تألیف شده،برای کنترل عناوین‏ و ارجاعات ضمنی آنها.

3-بررسی مقالات چاپ شده،برای کنترل ارجاعات.

ت:بخش پرونده‏های علمی:کار این بخش تعیین‏ منابع لازم برای تألیف مقالات و تهیهء کپی از آنها و گردآوری در پرونده‏ای است که در اختیار مؤلف قرار می‏گیرد.مراحل مختلف کار چنین است:

1-رئیس بخش،مدخلهای تأیید شده را به ترتیب‏ دفتر طرح با توجه به موضوع،در اختیار پژوهشگران‏ بخش که هر یک از آنان در یک یا چند رشتهء اختصاصی‏ فعالیت دارند،قرار می‏دهد.

2-پژوهشگران با استفاده از منابع معرفی شده از سوی بخش گزینش عناوین و هماهنگی با بخش علمی‏ مربوط به شناسایی منابع اولیه برای آشنایی بیشتر با مدخل می‏پردازند و منابع لازم را گرد می‏آورند.اگر برخی از منابع در کتابخانه موجود نباشد،برای یافتن‏ آن در داخل و یا خارج از کشور اقدامات لازم صورت‏ می‏گیرد.به هر حال،پژوهشگران کپی مطالب مربوط به موضوع را در پرونده‏ای گرد آورده،به رئیس بخش‏ تحویل می‏دهند.

3-رئیس بخش پرونده را در اختیار پژوهشگر دیگری می‏گذارد،تا ضمن بررسی منابع اگر نقصی در پرونده مشاهده کرد،آن را برطرف کند.

4-برخی از مدخلها به چند بخش علمی ارتباط دارد و لازم است که پژوهشگران متخصص رشته‏های‏ مختلف پروندهء آن را تشکیل دهند.در این صورت، پرونده در اختیار هر یک از آنان قرار می‏گیرد.

5-پرونده‏های مربوط به عناوین کتاب و اشخاص‏ صاحب تألیف به بخش کتاب شناسی که از اجزاء بخش‏ پرونده‏های علمی است،واگذار می‏گردد تا کتابهای‏ مربوط و نسخ آنها شناسایی و معرفی شود.در این‏ مرحله فهرستهای بسیاری از کتابخانه‏های جهان که در کتابخانهء مرکز موجود است،بررسی می‏شود تا گزارش‏ لازم تهیه گردد.در گزارشی که پژوهشگران این بخش‏ تنظیم می‏کنند،نسخه‏های خطی،عکسی و چاپ شدهء کتابهای مربوط به موضوع و نیز آثار منسوب به مؤلفان‏ معرفی می‏شود.

ث-بخشهای علمی:کار بخشهای علمی تحقیق‏ در موضوعات مربوط به خود و اقدام در موارد زیر است:

1-اصلاح و پیشنهاد مدخلهای مربوط به بخش و همکاری با بخش گزینش عناوین.

-معرفی منابعی که برای تألیف مقالات ضروری‏ است و در کتابخانهء مرکز موجود نیست.

3-معرفی منابع به پژوهشگران بخش پرونده‏های‏ علمی برای تشکیل پرونده.

4-واگذاری تألیف مقالات به محققان عضو مرکز،یا آنان که در تألیف مقالات با مرکز همکاری دارند.

5-ویرایش علمی مقالات.

6-دادن پیشنهادهای اصلاحی در زمینه‏های علمی‏ و اداری به سرپرستی علمی و سرویراستاری.

بخشهای علمی مرکز اینهاست:

1-بخش ادبیات عرب،به ریاست آقای دکتر آذرتاش آذرنوش.

2-بخش ادبیات فارسی،به ریاست آقای دکتر فتح الله مجتبایی.

3-بخش کلام و فرق،به ریاست حجت الاسلام آقای‏ محمد مجتهد شبستری.

4-بخش تاریخ،به ریاست آقای صادق سجادی.

5-بخش جغرافیا،به ریاست آقای دکتر عنایت الله‏ رضا.

6-بخش علوم،به ریاست آقای مهندس محمد علی‏ مولوی.

7-بخش فقه،علوم قرآنی و حدیث،به ریاست آقای‏ احمد پاکتچی.

8-بخش فلسفه،به ریاست آقای دکتر غلامحسین‏ ابراهیمی دینانی.

9-بخش عرفان،به ریاست آقای دکتر فتح الله‏ مجتبایی.

10-بخش هنر و معماری،به ریاست آقای محمد حسن سمسار.

11-بخش حقوق،به ریاست حجت الاسلام آقای‏ سید مصطفی محقق داماد.

12-بخش مردم شناسی،به ریاست آقای علی‏ بلوکباشی.

13-بخش ادیان.

14-بخش زبان شناسی.

ج-بخش بررسی:اعضای این بخش وظایف خود را به طور مستقیم زیر نظر سرویراستار انجام می‏دهند و وظایف اصلی‏شان اینهاست:

1-بررسی صحت نقل مطالب.

2-بررسی صحت ارجاعات.

3-بررسی رعایت ضوابط در ارجاعات.

4-بررسی صحت کلیهء ارقام و اعداد.

5-تهیهء گزارش برای ملاحظهء سر ویراستار و ارجاع‏ به مؤلف.

چ-محورهای ویراستاری:وظایف محورهای‏ ویراستاری اینهاست:

1-ویرایش محتوایی مقالات،ضمن هماهنگی با سر ویراستار،رئیس بخش مربوط مؤلف مقاله.

2-ویرایش ادبی و یکسان سازی و اعمال ضوابط.

3-تنظیم مقاله بر حسب تسلسل منطقی موضوع.

4-بررسی گزارشهای ضمیمهء پرونده،از جمله‏ گزارش بخش بررسی.

5-دادن گزارش به سرویراستار در موارد لازم.

ح-بخش ویرایش و چاپ:وظیفهء این بخش، هماهنگی با سرویراستاری در بررسی کلیهء کارهای‏ انجام یافته بر روی مقالات و اعمال ویرایش نهایی، آماده ساختن مقالات برای حروفچینی و نظارت بر کلیهء مراحل چاپ و صحابی است.

خ-کتابخانه:کتابخانه و مرکز اسناد مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی در سال 1362 ش‏ همزمان با تأسیس این مؤسسهء فرهنگی،کار خود را آغاز کرده است و اکنون با 34 کتابدار و متخصص در هشت بخش فنی به ارائه خدمات می‏پردازد.این‏ کتابخانهء اختصاصی جوان،در همین مدت به نسبت‏کوتاه،در جهت گردآوری منابع تحقیق گامهای بلندی‏ برداشته است.موجودی کتابخانه تا این تاریخ بدین‏ شرح است:

1-کتابهای چاپی به زبانهای فارسی، عربی،انگلیسی،فرانسه،آلمانی،روسی و دیگر زبانهای‏ اروپایی 290543 جلد.

2-کتابهای خطی ارزشمندی که برخی از آنها منحصر به فرد است.1717 جلد.

3-اسناد،فرامین،نامه‏های تاریخی بیش از 10000 برگ.

4-کتابهای عکسی 7262 جلد.

5-نشریات ادواری 1716 عنوان.

6-میکروفیلم از اسناد و نسخه‏های خطی 1097 حلقه.

7-اسلاید و عکس 3810 قطعه.

بخشهای مختلف کتابخانه،وظایف و نحوهء فعالیت‏ هر یک:

1-بخش تهیهء مآخذ:این بخش مسؤولیت گردآوری‏ مآخذ و منابع مورد نیاز محققان مرکز دایرة المعارف‏ بزرگ اسلامی را در داخل و خارج از کشور بر عهده‏ دارد و از چند راه به شناسایی و جمع‏آوری مآخذ می‏پردازد:الف-تهیهء کتابها و مجله‏های خارجی‏ (به تصویر صفحه مراجعه شود)

توسط بخش منابع خارجی؛ب-خرید کتابهای تازه‏ انتشار یافتهء ناشران داخلی که توسط یکی از ناشران‏ معتبر گردآوری و به کتابخانه عرضه می‏شود؛ج-خرید مجموعه‏های شخصی خاندانها و شخصیتهای فرهنگی‏ داخلی و خارجی که توسط هیأت علمی خاصی‏ شناسایی و معرفی می‏شود؛د-دریافت گنجینه‏های‏ شخصی افراد علاقه‏مند به فرهنگ،به صورت اهداء؛ هـ-شرکت در نمایشگاههای بین المللی کتاب در داخل و خارج از کشور و خرید کتاب از آنها؛و- بهره‏گیری از«مرکز اطلاع رسانی جهانی»توسط بخش‏ کامپیوتر مرکز؛ز-جمع‏آوری مآخذ لازم به وسیلهء نماینده‏های کتابخانه در خارج از کشور؛ح-استفاده از کتابخانه‏ها،مراکز فرهنگی و مجموعه‏های اختصاصی‏ که کتابهای آنها بر اساس نیاز روزانهء محققان مرکز شناسایی و به امانت گرفته می‏شود.گسترده‏ترین‏ فعالیت در جهت جمع مآخذ معتبر و درجهء اول از همین راه صورت می‏گیرد.

2-بخش فهرست نویسی آثار چاپی:فهرست کردن‏ کتابهای چاپی که بر اساس نظام طبقه‏بندی کنگره‏ انجام می‏گیرد،در چهار بخش صورت می‏پذیرد:1- بخش طبقه‏بندی،2-بخش کتابهای فارسی،3- بخش کتابهای عربی،4-بخش کتابهای خارجی.سه‏بخش اخیر افزون بر تهیهء برگهء موقت برای تمامی‏ کتابها،تاکنون نزدیک به 19826 عنوان از آثار چاپی‏ را طبقه‏بندی موضوعی نموده‏اند.

برخی از فعالیت‏های این بخش‏ها به شرح زیر است:

الف-طبقه‏بندی:مسؤولیت این بخش مطالعه در بعضی از رده‏های طبقه‏بندی کنگره و در نهایت‏ گسترش دادن و متناسب ساختن آن با نیازهای‏ کتابخانهء مرکز است،زیرا با توجه به موضوعات تحقیق‏ در این مرکز بیشتر کتابهای این کتابخانه به فرهنگ‏ اسلامی و تاریخ تمدن ملل مسلمان اختصاص خواهد داشت.از این رو،برای آنکه کتابخانه در آینده از نظر طبقه‏بندی این گنجینه عظیم دچار مشکل نشود،به‏ ناچار بخشی را به بررسی این طرحها اختصاص داده‏ است.این بخش در مرحلهء نخست کار خود،گسترش‏ دادن ردهء اسلام PB را در پنج قسمت دنبال می‏کند و اکنون یک قسمت آن را به پایان برده است.

ب-فهرست نویسی کتابهای فارسی و عربی:از جمله اقدامات قابل ذکر این بخشها نوشتن فهرست‏ مشروح کتابها،برابر نیاز پژوهشگران این مرکز با رعایت‏ ضوابط بین المللی این کار است،یعنی برای آنکه‏ محققان به سهولت به مندرجات کتاب آگاهی یابند، بخش فهرست نویسی در حجم گسترده‏ای این‏ موضوع‏ها را استخراج می‏کند و به صورت برگه‏هایی در اختیار آنان می‏گذارد.به همین سبب گاه ممکن است‏ یک کتاب برای نمونه دارای بیست برگهء موضوعی در برگه‏دان باشد.فعالیت دیگر بخش فهرست‏نویسی‏ کوشش در جهت یافتن اسامی اشهر و صحیح مؤلفان‏ کتابهای شرقی است که اهل فن به اهمیت این کار وقوف کامل دارند.مطالعه در طرح کامپیوتری کردن‏ کتابخانه،از دیگر فعالیتهای این بخش است و برای‏ تحقق این امر ذخیره کردن مشخصات آثار فارسی و عربی در کامپیوتر شروع شده است.

ج-فهرست نویسی کتابهای خارجی:این بخش با بهره‏گیری از فهرست‏های کتابخانهء کنگره-که به‏ شکل کتاب و دیسک نوری است-به فهرست کردن‏ کتابها می‏پردازد.فهرست کردن آثار خارجی مطابق‏ روش کتابخانه‏های فنی جهان انجام می‏گیرد.بدین‏ صورت که ضمن رعایت ضوابط و قواعد بین المللی، برگهء هر کتاب به زبانی که کتاب تألیف شده است،تهیه‏ می‏شود.برای نمونه برگهء یک کتاب روسی به زبان‏ روسی و برگهء یک کتاب فرانسوی به زبان فرانسوی‏ نوشته شده،در برگه‏دان قرار می‏گیرد،اما کتابخانه‏ افزون بر این کار معمول،مطالعهء طرحی را گذرانده‏ است که بر اساس آن،کتابهای خارجی یک برگهء دو زبانه هم خواهد داشت که در برگه‏دان فارسی و عربی‏ الفبایی می‏شود.قسمتی از متن این برگه‏ها فارسی و قسمت دیگر به زبان اصلی کتاب است.قسمتهایی که‏ به فارسی نقل می‏شود،عبارت است از:سرشناسه‏ (نویسندهء کتاب یا تنالگان)،بخشی از مشخصات‏ ظاهری کتاب(شمارهء مجلدها،صفحه‏ها،قطع، تصویرها...)،عناوین موضوعی،شناسه‏های افزوده‏ (نویسندهء همکار،ویراستار،مترجم...)،این کار به طور دقیق مطابق است با آنچه کتابخانهء کنگره دربارهء کتابهای غیر انگلیسی اعمال می‏کند.به نظر می‏رسد که این کار باعث خواهد شد تا پژوهشگران به سهولت‏ بتوانند از موضوعهای همه کتابهای خارجی به طور دقیق آگاهی یابند و از آن در تشکیل پرونده‏های‏ مدخل‏ها سود برند.بخش کتابهای خارجی استفاده از کامپیوتر را آغاز نموده و در عمل مشخصات شماری از آثار خارجی را در ذخیره کامپیوتر کتابخانه وارد کرده‏ است.

3-بخش اسناد و نسخه‏های خطی:وظیفهء اصلی‏ این بخش،گردآوری اسناد و کتابهای خطی مورد نیاز پژوهشگران،از مراکز فرهنگی سراسر دنیا به ویژه‏ جهان اسلام است.خرید مجموعه‏های ارزشمند،

دریافت گنجینه‏های اختصاصی به صورت اهداء و تهیهء فهرست برای آثار خطی،عکسی و میکروفیلم از جمله‏ فعالیتهای این بخش است.اکنون بخش کتابهای‏ خطی،به طور مستمر دو کار عمده را پی‏گیری‏ می‏کند:

الف-فهرست کردن نسخه‏های خطی کتابخانهء مرکز که مجلد نخستین آن به پایان رسیده و برای‏ ویرایش به بخش ویرایش و چاپ سپرده شده است.این‏ مجلد به مجموعهء کتابهای خطی ارزشمند مرحوم‏ سلطان علی سلطانی(شیخ الاسلامی بهبهانی) اختصاص دارد که از سوی خانوادهء آن مرحوم به این‏ کتابخانه اهدا شده است.گنجینهء کتابهای خطی مرکز از اهمیت فوق العاده‏ای برخوردار است و در میان آن‏ نسخه‏هایی یافت می‏شود که بسیار با ارزش و برخی از آنها منحصر به فرد است.با خرید مجموعه‏های‏ گوناگون،اسناد،فرامین و مکاتبات تاریخی بسیاری به‏ این بخش انتقال یافته است.میکروفیلم‏ها و کتابهای‏ عکسی این کتابخانه از سراسر جهان فراهم شده و دارای اهمیت فراوان است.امید است که در آیندهء نزدیک فهرستهای آنها تهیه شود و در اختیار علاقه‏مندان قرار گیرد.موضوع در خور توجه دیگر اینکه برای بخش فهرست نویسی کتابهای خطی‏ تا کنون 056/2 مجلد فهرست کتابهای چاپی و خطی‏ سراسر جهان گردآوری شده است.نمایهء این فهرست‏ها با همت یکی از اعضای همین بخش تنظیم و تدوین‏ شده که در نظر است پس از تکمیل به صورت یک اثر مستقل به چاپ برسد.

ب-اجرای«طرح کتابنامهء آثار فارسی»که با مسؤولیت آقای احمد منزوی در دست تهیه است.طرح‏ تألیف این کتابنامه را آقای منزوی به این مرکز پیشنهاد کرد که پس از بررسی مورد تأیید قرار گرفت.اکنون این‏ طرح به سرپرستی وی و هزینه و کمکهای فنی مرکز و دستیاری چند تن از پژوهشگران این مؤسسه،در حال‏ اجراست و در دو مرحله انجام می‏گیرد:نخست تألیف‏ فهرستواره،در این مرحله هر آنچه می‏توان به آن نام اثر مکتوب نهاد،فهرست می‏شود.منابع کار در این مرحله‏ فهرست‏ها،کتابنامه‏ها و تذکره گونه‏ها می‏باشد.دوم: تألیف کتابنامهء بزرگ نگاشته‏های فارسی.

فهرستواره موضوعی کتابها چنان که هر موضوع به‏ ترتیب الفبایی تألیف می‏شود و هر عنوان کتاب که در حکم مدخلی است،این آگاهی‏ها را در بر دارد:1-نام‏ کتاب،2-نام مؤلف،3-نام مهدی الیه،4-تاریخ‏ تألیف،5-موضوع،6-چگونگی بخش‏بندی کتاب‏ (شمار باب و فصل و یا مقاله‏ها)،7-ذکر اینکه چاپ‏ شده است،یا نه،8-سرآغاز کتاب،9-نسخه‏های آن‏ در جهان و منابع برای پژوهش بیشتر در آن کتاب.

کارهای انجام یافته:

الف-استخراج بیش از چهارصد هزار برگه از نزدیک‏ به 650 مجلد فهرست کتابنامه و تذکره گونه که به‏ ترتیب الفبایی در برگه‏دان جای داده شده است.

ب-تکمیل بخش ریاضی و قسمتی از بخش‏ ستاره شناسی.

ج-تکمیل بخش طبیعی و قسمتی از بخش‏ پزشکی.

د-در کنار اجرای طرح«کتابنامهء اثار فارسی» آموزش پژوهشگران جوان نیز به پیش می‏رود و هم‏ اکنون مسؤول اجرای این طرح سه تن از دستیاران خود را برای تدوین سه بخش از فهرستواره برگزیده است.

4-بخش نشریات ادواری:در این بخش 716/1 عنوان مجله به زبانهای مختلف جهت استفادهء محققان‏ گرد آمده است.نزدیک به صد عنوان مجلهء داخلی و خارجی از راه اشتراک به این بخش می‏رسد.مجله‏های‏ قدیمی و کمیاب با کپی کردن آنها به مجموعه اضافه‏ می‏شود و با این کار در مورد نشریات خارجی،سالانه از خروج مبلغ قابل توجهی ارز جلوگیری به عمل می‏آید.

در این بخش فهرست مجله‏های موجود در کتابخانه‏ فراهم آمده که به صورت یک اثر مستقل به چاپ خواهد رسید.

5-بخش زیراکس:این بخش دو وظیفهء عمده بر عهده دارد.نخست تهیهء کپی از مآخذی که پژوهشگران‏ بخش پرونده‏های علمی در اختیار آنان قرار می‏دهند که حجم این کار به طور متوسط ماهانه بالغ بر پنجاه‏ هزار برگ می‏شود؛دوم،تهیهء کپی از کتابها و مجله‏های نایاب و قدیمی در هر دو روی صفحه.این‏ صفحات به صورت کتاب تجلید می‏شود و مانند سایر کتب،در کتابخانه در ردیف خود قرار می‏گیرد.

6-بخش صحافی:این بخش در سال 1367 ش به‏ مظور جلد کردن کتابهای چاپی و خطی کتابخانهء مرکز، ایجاد شده و در همین زمان به نسبت کوتاه،به تجارب‏ ارزشمندی دست یافته است.تجهیز بخش به وسایل‏ مدرن مورد نیاز صحافی،جذب نیروی انسانی لازم، تجلید کتابهای چاپی با استفاده از بهترین مواد، صحافی کتابهای خطی به صورت سنتی با ضرب نقوش‏ اسلامی،از جمله اقدامات بخش صحافی بوده است. شایان ذکر است که برای تجلید کتابهای چاپی،از گالینگوری پارچه‏ای استفاده می‏شود که بخش‏ صحافی نوع آن را انتخاب می‏کند و رنگ آمیزی آن با نظارت این بخش انجام می‏گیرد.روشن است که دوام‏ کتابهای تجلید شده با این مواد با کتابهای دیگر قابل‏ مقایسه نیست.در این بخش به طور متوسط ماهانه‏ هزار جلد کتاب و مجله تجلید و بازسازی می‏گردد.

7-بخش عکاسی:این بخش در سال 1366 ش‏ دایر شده و وظیفهء آن عکاسی و فیلم‏برداری از اسناد و نسخه‏های خطی مورد نیاز محققان و کتابخانهء مرکز است.این بخش به دستگاههای مدرن،از جمله‏ دستگاه ظهور فیلم و عکس،دوربینهای مخصوص‏ فیلم‏برداری از کتابهای خطی،اسناد و فرامین مجهز است.

در اینجا ذکر چند ویژگی کتابخانهء مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی مناسب به نظر می‏رسد: 1-بافت سازمانی و گردش کار علمی این مرکز به‏ گونه‏ای است که امر شناسایی منابع دست اول و جمع‏آوری آن که از اهم کارهای کتابخانه‏های گسترده‏ و در عین حال تخصصی است،به طور طبیعی به وسیلهء پژوهشگران و دست‏اندرکاران تدوین و تألیف مقالات‏ صورت می‏گیرد.این امر باعث شده که مجموعهء فراهم‏ شده در این کتابخانه از لحاظ تنوع موضوعات و آثار اصیل فرهنگ ملی و اسلامی در نوع خود کم نظیر باشد.2-حوزهء فعالیت این کتابخانه برای خرید منابع‏ بسیار گسترده است و در حقیقت تمامی گسترهء وسیع‏ فرهنگ ملل اسلامی را در برمی‏گیرد.برای این مهم‏ امکاناتی پیش بینی شده و تدابیر خاصی اتخاذ گردیده‏ است،به این معنی که جمع‏آوری منابع لازم از طریق‏ تشکیلات ویژه و همچنین به وسیلهء ایجاد روابط مستمر با مراکز فرهنگ اسلامی در جهان انجام می‏گیرد.3- چندین مجموعهء خصوصی برای کتابخانه خریداری‏ شده و چند گنجینهء با ارزش نیز به کتابخانه هدیه شده‏ است.به این ترتیب می‏توان گفت با اقداماتی که‏ صورت گرفته و گامهای بلندی که برای غنی‏تر کردن‏ این مجموعه برداشته شده است،این کتابخانه اکنون‏ در شمار کتابخانه‏های معتبر و طراز اول کشور قرار دارد،اما به سبب آنکه میراث عظیم فرهنگ ملل‏ اسلامی در موزه‏ها،کتابخانه‏ها و مجموعه‏های‏ اختصاصی در سطح جهان پراکنده است،دسترسی‏ بدانها کاری است بسیار دشوار و اگر تا کنون توفیقی در زمینهء جمع‏آوری مآخذ برای تألیف مجلدات منتشر شده حاصل آمده است،بخش عمدهء آن در حقیقت‏ مرهون همکاری صمیمانه‏ای بوده که از جانب‏ کتابخانه‏ها و مراکز فرهنگی داخلی و خارجی با این‏ کتابخانه به عمل آمده است.

8-بخش عربی:وظیفهء اصلی این بخش ترجمهء دایرة المعارف بزرگ اسلامی به زبان عربی و تدوین آن‏ در«دایرة المعارف الاسلامیة الکبری»با رعایت ترتیب‏ الفبایی همهء مدخلهاست.کارهای جاری این بخش‏ اینهاست:

1-مرتب ساختن مدخلها.

2-ترجمهء مقالات دایرة المعارف بزرگ اسلامی با توجه به تقدم آنها در ترتیب الفبایی.

3-ویرایش مقالات ترجمه شده در چهار مرحله:

نخست:ویرایش محتوایی مقاله ضمن تطبیق متن‏ عربی با فارسی و تصحیح اشتباهات.

دوم:ویرایش مجدد مقاله(با توجه به منابع)و اعمال‏ ضوابط.

سوم:ویرایش ادبی.

چهارم:ویرایش مشترک برای یکسان سازی نثر و کنترل ویرایشهای قبلی.

پنجم:تهیهء گزارشهایی از اشتباهات یافته شده در متن فارسی و ارائهء آنها به سرویراستاری و اصلاح‏ اشتباهات،با تأیید سرویراستار.

9-بخش منابع خارجی:وظیفهء این بخش تهیهء منابعی است که برای تحقیق پژوهشگران مرکز و تألیف‏ مقالات دایرة المعارف‏ها لازم است و در ایران یافت‏ نمی‏شود.کارهای جاری این بخش اینهاست:

1-تهیهء لیست کتابهایی که برای تکمیل‏ پرونده‏های علمی لازم است و در داخل کشور موجود نیست.

2-مطالعهء کاتالوگها و تهیهء لیست خرید با توجه به‏ نیاز عمومی مرکز.

3-گرفتن لیست کتابها و مقالات مورد نیاز بخش‏ها و اقدام برای خرید آنها.

4-مکاتبه با ناشران خارجی به منظور تهیهء کاتالوگ‏ و سفارش خرید.

5-تهیهء مقالات خارجی و فهرست کردن عناوین‏ اصلی و فرعی آنها.

6-معرفی مقالات و کتب خارجی به پژوهشگران‏ بخش پرونده‏های علمی و عمومی محققان و مؤلفان‏ مرکز.

10-بخش دایرة المعارف ایران:وظیفهء این بخش‏ تدوین«دایرة المعارف ایران»است که دایرة المعارفی‏ عمومی و جهانی است.مقالات این دایرة المعارف دو نوع است:آنچه مربوط به حوزهء فرهنگ اسلامی و ایران‏ است،تألیفی است و آنچه مربوط به غیر از این دو حوزه‏ است،از دایرة المعارفهای دیگر کشورها ترجمه‏ می‏شود.کارهای جاری این بخش اینهاست:

1-فیش‏برداری از منابع مربوط به ایران،به ویژه‏ ایران باستان.

2-فیش کردن مدخلهای دایرة المعارف بزرگ‏ اسلامی.

3-فیش برداری از دایرة المعارفهای معتبر عمومی.

4-مرتب کردن عناوین به ترتیب الفبایی.

5-تهیهء«دفتر طرح عناوین».

6-آماده ساختن پرونده برای ترجمه.

7-آماده ساختن پرونده برای تألیف.

8-تألیف مقالات ایران شناسی.

9-مختصر ساختن برخی از مقالات دایرة المعارف‏ بزرگ اسلامی برای این دایرة المعارف.

10-ترجمهء مقالات دایرة المعارفهای خارجی.

11-بررسی مقالات تألیف شده.

12-ویرایش علمی مقالات تألیف شده.

13-مقابلهء تایپی مقالات.

14-ویرایش عمومی کلیهء مقالات.

15-ویرایش نهایی کلیهء مقالات.

16-نسخه پردازی مقالات آمادهء حروف چینی.

بخش‏های دایرة المعارف ایران:کار این بخش‏ها،بجز بخش ایران شناسی که جداگانه بدان می‏پردازیم،

ترجمهء مقالات مربوط به خود و ویرایش علمی آنهاست. بخشهایی که تا کنون تشکیل یافته است،یا به زودی‏ تشکیل خواهد یافت،اینهاست:

1-بخش ایران شناسی.

2-بخش هنر.

3-بخش علوم پزشکی و شیمی.

4-بخش ریاضیات.

5-بخش فیزیک.

6-بخش جغرافیا.

7-بخش تاریخ.

8-بخش ادبیات.

9-بخش فلسفه.

بخش ایران شناسی یکی از بخش‏های مهم‏ دایرة المعارف ایران است.تمامی مقالات مربوط به‏ ایران باستان در این بخش تألیف می‏شود.کارهای‏ جاری این بخش اینهاست.

1-تعیین مدخلهای مربوط به ایران باستان.

2-تشکیل پروندهء علمی مقالات.

3-تألیف مقالات.

4-بررسی و کنترل ارجاعات مقالات.

5-ویرایش علمی مقالات.

11-بخش کامپیوتر:این بخش برای استفاده از کامپیوتر در نگهداشت،پردازش و کنترل اطلاعات‏ تشکیل شده است و فعالیتهای آن در دو محور صورت‏ می‏گیرد:1-استفاده از روشهای مدرن اطلاع رسانی؛ 2-کامپیوتری کردن قسمتهای مختلف مرکز.هم‏ اکنون فعالیتهای این بخش بر اساس این دو محور گسترش می‏یابد.برخی کاربردها به مرحلهء بهره‏برداری‏ رسیده و برخی دیگر مورد مطالعه و بررسی است.

12-بخش دایرة المعارف انگلیسی:وظیفهء این‏ بخش ترجمهء مقالات دایرة المعارف بزرگ اسلامی به‏ زبان انگلیسی و تدوین آن است.این کار با سرویراستاری آقای دکتر کوپر و با همکاری جمعی از مترجمان ایرانی و خارجی صورت می‏گیرد.نمایندگی‏ این مرکز در پاکستان با آقای دکتر علی‏رضا نقوی‏ است.

مختصری از کارهای انجام یافته در مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی

1-تدوین دایرة المعارف بزرگ اسلامی:برای دورهء کامل آن چهل مجلد پیش بینی شده که به تقریب برگهء همهء مدخلهای آن فراهم آمده است.تاکنون شش‏ مجلد از آن بدین شرح منتشر شده است:

(به تصویر صفحه مراجعه شود)

-جلد اول(اب-ال داوود)،تهران،1367 ش/ 1989 م،24+714 ص.

-جلد دوم(آل رشید-ابن ازرق)،تهران، 1368 ش/1990 م،10+738 ص.

-جلد سوم(ابن ازرق-ابن سیرین)،تهران، 1369 ش/1990 م،12+744 ص.

-جلد چهارم(ابن سینا-ابن میسر)،تهران، 1370 ش/1991 م،12+728 ص.

-جلد پنجم(ابن میمون-ابو الغرقلانسی)،تهران، 1372 ش/1993 م،12+744 ص.

-جلد ششم(ابو غره-احمد بن عبد الملک)،تهران، 1373 ش/1994،12+752 ص.

-جلد هفتم این مجموعه در دست تهیه است.در ضمن چون در نظر گرفته شده که یک مجلد ویژهء عنوان‏ ایران تهیه گردد،از دو سال پیش تدوین این مجلد ویژه‏ نیز آغاز شده است که امیدواریم به موقع آماده و منتشر شود.

2-انتشار دایرة المعارف الاسلامیة الکبری:این‏ کتاب که ترجمهء دایرة المعارف بزرگ اسلامی است،در بخش عربی ترجمه می‏شود.جلد اول آن با مشخصات‏ زیر منتشر شده است:

المجلد الاول(آب-آیین عالمشاهی)،تهران، 1370 ش/1411 ق/1991 م،22+750 ص.

کار ترجمه و تهیهء جلد دوم آن ادامه دارد.

3-تدوین دایرة المعارف ایران:این مجموعه‏ دایرة المعارفی عمومی است که نزدیک به پنجاه جلد برای کل آن پیش بینی شده است.بسیاری از مقالات‏ این مجموعهء عظیم فراهم آمده و به زودی انتشار این‏ مجموعه نیز آغاز خواهد شد.

4-جمع‏آوری منابع:برای تألیف مقالات‏ دایرة المعارفها تا کنون بیش از 000/288 جلد کتاب‏ از نقاط مختلف ایران و جهان گردآوری شده است که‏ نزدیک به دو هزار جلد آن خطی،هفت هزار جلد آن‏ عکسی و سی هزار جلد آن زیراکس منابع کمیاب چاپی‏ است.

5-تشکیل سازمان علمی:برای تحقیق و تألیف و ویرایش مقالات دایرة المعارفها قریب دویست تن از استادان و پژوهشگران در هیأت علمی مرکز به کار اشتغال دارند که جذب و سازماندهی آنان از اهم‏ کارهای مرکز است.

6-تشکیل پرونده‏های علمی:تاکنون نزدیک‏ به 800/3 پروندهء علمی برای مقالات دایرة المعارف‏بزرگ اسلامی و دیگر دایرة المعارفها تشکیل داده شده‏ است.

7-ساختمان مرکز:از جمله کارهای مرکز ساختن‏ بنای عظیمی است در کاشانک تهران،با کتابخانه‏ای‏ به گنجایش سه میلیون جلد کتاب و امکان فعالیت یک‏ هزار محقق،تا کنون سی درصد آن ساخته شده است و در سال جاری نخستین مرحلهء بهره‏برداری از آن آغاز خواهد شد.

8-ایجاد بخش کامپیوتری مرکز:هدف نخستین این‏ بخش،کامپیوتری کردن کتابخانه است و در مراحل‏ بعدی همهء بخشها و گروههای علمی و ویراستاران در زمینهء کارهای ویژهء خود از خدمات آن بهره‏مند خواهند شد.

برنامه‏های آینده 1-تدوین فرهنگ تحقیقی مشترک‏ کتابهای جهان اسلام:این فرهنگ که شامل کتابهای‏ سراسر جهان اسلام از آغاز دعوت اسلامی تا پایان سدهء 13 ق/19 م خواهد بود،به صورت موضوعی تنظیم و هر موضوع بر حسب نام کتاب الفبایی خواهد شد. طرح این فرهنگ عظیم تهیه و تدوین گردیده و فیش برداری آن از دو سال پیش آغاز شده است.

2-تشکیل دانشگاه در رشته‏های مورد نیاز مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی و دیگر مؤسسات پژوهشی‏ کشور.

3-تألیف فرهنگ تحقیقی مؤلفان جهان اسلام(از آغاز سدهء اول تا آخر سدهء 13 ق)،که طرح آن تهیه‏ گردیده و اکنون دو سال است فیش برداری آن آغاز شده‏ است.

4-تدوین دایرة المعارفهای تخصصی.

5-تلخیص و ساده نویسی دایرة المعارف بزرگ‏ اسلامی به صورت مجموعه‏ای قابل استفاده برای‏ جوانان با نام دایرة المعارف اسلامی جوانان.

6-تدوین دایرة المعارف ایران جوانان،که تلخیصی‏ ساده شده از دایرة المعارف بزرگ ایران خواهد بود.

7-ترجمهء دایرة المعارف بزرگ اسلامی به زبان‏ انگلیسی که کار آن آغاز شده است.

8-انتشار فهرست کتابهای خطی کتابخانه و مرکز اسناد مرکز دایرة المعارف بزرگ است.

9-گسترش کتابخانه تا حدی که همهء منابع مورد نیاز بخشهای علمی مرکز در آن گرد آمده باشد (3 میلیون جلد کتاب).

10-گسترش بخش ایران شناسی مرکز،به نحوی‏ که همهء ایران شناسان جهان بتوانند از آن بهره گیرند.

(به تصویر صفحه مراجعه شود)

دکتر عنایت الله رضا (مدیر بخش جغرافیا)

کیهان فرهنگی:به عنوان مدیر بخش‏ جغرافیا ممکن است دربارهء وظایف و مسؤولیتهای بخش خود توضیحاتی‏ بدهید؟

دکتر عنایت الله رضا:شمار زیادی از مقاله‏های‏ «دایرة المعارف بزرگ اسلامی»و دیگر دایرة المعارفهایی‏ که این مرکز تدارک آنها را بر عهده دارد،مربوط به بخش‏ جغرافیاست.این مقاله‏ها شامل کشورهای اسلامی و کشورهایی است که زمانی در محدودهء خلافت اسلام‏ قرار داشته‏اند.کشورهای مزبور از ساحل اقیانوس‏ اطلس تا میانه اقیانوس ساکن و اقیانوس هند کشیده‏ شده‏اند.در ضمن مقاله‏ها تنها به ممالک مربوط نمی‏شوند،بلکه شهرها،استانها و گاه نقاط بسیار کوچکتری را که جنبه تاریخی داشته‏اند،نیز در برمی‏گیرند.در ضمن،کار بخش جغرافیا تنها به مسایل‏ جغرافیایی محدود نمی‏گردد،بلکه شامل مسایل‏ تاریخی،هنری،باستان شناسی و غیره نیز هست و همهء این مسایل درون بخش تهیه می‏گردد.از این رو،یکی از عمده‏ترین وظایف بخش توجه عمده به جغرافیای‏ تاریخی است.از دیگر وظایف بخش،معرفی جغرافی‏ نگاران اسلامی است که در سرزمینهای گونه‏گون به‏ فعالیت اشتغال داشته‏اند.از این رو شرح احوال همهء این‏ مؤلفان در طول 14 قرن کار آسانی نیست.همهء نکات‏ یاد شده و بسیاری مسایل فنی دیگر مسؤولیت سنگینی‏ را متوجه بخش جغرافیا کرده است.ناگزیر بخش‏ جغرافیا به کار تاریخ و دیگر مسایل مربوط به کشورها، استانها،شهرها و نقاط کوچک‏تر اسلامی می‏پردازد که‏ خود کاری است بس دشوار.در نتیجه بخش جغرافیا باری از کارهای بخش تاریخ را نیز بر دوش می‏کشد. تا کنون به ندرت اتفاق افتاده است که بخش تنها به‏ مسایل جغرافیایی بپردازد و نگارش مسایل تاریخی را به‏ بخش تاریخ محول کند.طی چند سال فعالیت بخش‏ مقالاتی از این نوع از تعداد انگشتان یک دست نیز کمتر بوده است.با در نظر گرفتن شرح فوق،بخش‏ جغرافیا وظایفی مشابه دیگر بخشها بر عهده دارد که‏ مهم‏ترین آنها عبارتند از:

1-بررسی مدخلها از طریق مذاکره با بخش گزینش‏ عناوین و همکاران بخش برای انتخاب و تصویب(در ضمن تحقیقاتی نیز پیرامون منابع صورت می‏گیرد).

2-درخواست تألیف مقاله از مؤلفان و همکاری با آنان و نیز زمان‏بندی کار تألیف.

3-بررسی پرونده‏های علمی که از طریق بخش‏ پرونده‏ها به بخش جغرافیا تسلیم می‏گردد و نیز در صورت لزوم تکمیل پرونده‏ها.

4-همکاری با مؤلفان و راهنمایی آنان بر پایهء ضوابط علمی مصوب در مرکز دایرة المعارف.

5-بررسی مقدماتی مقاله‏ها،قبول یا رد آنها و نیز ویرایش علمی در صورت پذیرفته شدن آنها.

6-بازخوانی مقاله‏ها پس از ویرایش فنی.

7-ثبت مراحل تألیف و ویرایش در کارتهای مربوط به آنها.

8-تهیه گزارش ماهیانه پیرامون مقاله‏های تألیف‏ شده و ویرایش شده و نیز بعضی کارهای فنی دیگر.

کیهان فرهنگی:ضوابط انتخاب‏ مدخلهای جغرافیایی برای«دایرة المعارف بزرگ اسلامی»چیست؟

دکتر رضا:ضابطهء عمده،مطالعه و بررسی مهم‏ترین‏ منابع،مآخذ و آثار مکتوب و نیز دانشنامه‏ها،فرهنگها و دایرة المعارفهاست.در ضمن باید به این نکته توجه‏ داشت که برخی مدخلها در دایرة المعارفهای موجود نیامده‏اند.در چنین مواردی پس از مطالعهء لازم‏(به تصویر صفحه مراجعه شود)

پیشنهادهایی به بخش گزینش عناوین داده می‏شود. این پیشنهادها به نظر سرویراستار می‏رسد و در صورت‏ لزوم به جلسهء ماهیانهء هیأت علمی ارجاع می‏گردد و پس از تصویب و تأیید سرویراستار،در برگ مخصوصی‏ ثبت و به بخش گزینش عناوین ابلاغ می‏گردد تا پروندهء مربوط جهت تألیف آماده شود.پیشنهادهایی نیز از سوی بخش گزینش عناوین به بخش می‏رسد که پس از بررسی پاسخ لازم ارائه می‏گردد و در صورت موافقت به‏ سرویراستاری ارسال می‏شود تا مراحل طبیعی خود را طی کند.

کیهان فرهنگی:همکاران شما چه‏ کسانی هستند؟

دکتر رضا:همکاران ما به دو گروه بخش می‏شوند: همکاران عضو بخش و همکاران غیر عضو.

در مورد نخست باید اشاره کرد که تعداد همکاران‏ عضو بخش بسیار اندک است.با این وصف باید از ارزش کیفی خدمات آنان یاد کرد.بزرگترین و شایسته‏ترین همکار بخش جغرافیا استاد دکتر محمد حسن گنجی هستند که مقام ایشان در دانش‏ جغرافیای ایران والا و شناخته شده است.من و دیگر همکاران بخش مفتخریم از اینکه با چنین دانشمند والا مقامی-که از پیش کسوتان جغرافیادانان ایران است- همکاری داریم.از دیگر همکاران نزدیک،آقای دکتر عباس سعیدی استاد جغرافیا در دانشگاه شهید بهشتی هستند.بخش جغرافیا در طول چند سال از همکاری ایشان برخوردار بوده است.دیگر از همکاران‏ بخش خانم مژگان نظامی هستند.

در مورد دوم،همکاران غیر عضو را به دو گروه‏ می‏توان منقسم نمود:گروهی از اینان در خدمت مرکز «دایرة المعارف بزرگ اسلامی»هستند و گروهی دیگر خارج از مرکز با بخش همکاری می‏کنند.نام این‏ همکاران در زیر مقاله‏هایشان آمده است.در ضمن،نام‏ همکاران عضو مرکز در صفحات ویژه‏ای در آغاز هر مجلد اعلام شده است.

کیهان فرهنگی:آیا منابع جغرافیایی‏ مرکز برای تألیف مقالات جغرافیایی‏ کافی است؟

دکتر رضا:اگر از کفایت منابع یاد کنیم،سخن به‏ درستی نگفته‏ایم.در مرکز«دایرة المعارف بزرگ‏ اسلامی»کوشش فراوانی به منظور گردآوری منابع و مآخذ صورت گرفته است.شاید بتوان کتابخانهء مرکز را در زمرهء بزرگترین کتابخانه‏های کشور دانست.کتابها،نوشته‏ها،مقاله‏ها و آمارنامه‏های بسیاری به کوشش‏ سرویراستار و همکاران بخش کتابداری در این مرکز گرد آمده است،ولی با این وصف تکافوی نیازهای‏ روزافزون بخش را نمی‏کند.تاکنون دسترسی به‏ تعدادی متون قدیمی از جمله نسخه‏های خطی چنانکه‏ باید میسر نشده است.گر چه آمادگی مرکز برای‏ گردآوری منابع در خور تقدیر است،با این وصف کافی‏ نیست.بعضی کشورها منابع و مآخذ خود را در دسترس‏ قرار نداده‏اند.نسخه‏های خطی بسیاری در کتابخانه‏های کشورهای همسایه وجود دارد که هنوز فهرست قابل پذیرشی برای آنها تدارک نشده است.ما از فهرست آثار خطی موجود در کتابخانهء مشهور «سالتیکوف شدرین»در سن پترزبورگ بی‏خبریم.از نسخ خطی موجود در ترکیه،هندوستان،پاکستان، مصر و دیگر کشورها از جمله پرتغال و اسپانیا اطلاع‏ کافی در دست نیست.افزون بر اینها علم وقفه‏ نمی‏شناسد و همواره کمال می‏یابد.از این رو تحقیقات‏ تازه‏ای در جهان صورت می‏گیرد.دسترسی به همهء این‏ آثار به سبب دشواریهای مالی که مرکز با آن رو به رو است،میسر نیست.مرکز تا حد امکان تلاش کرده‏ است،ولی نیاز حد یقف نمی‏شناسد.برای مرکز مهم آن‏ است که بتواند نیاز مؤلفان را در تدارک چنین کار عظیمی که برابر خود نهاده است،برطرف سازد.جز از دسترسی به منابع موجود در خارج از کشور،منابع‏ داخلی نیز چندان در دسترس نیست.با کمال تأسف‏ باید عرض کنم که بعضی مؤسسات علمی طریق‏ امساک در پیش گرفته،باز هم تکرار می‏کنم حتی از ارائه آثار موجود در کتابخانه‏های خود امتناع می‏ورزند. به عنوان نمونه عرض می‏کنم چند سال قبل خواستیم‏ از کتابهای کتابخانه پیشین صلاح الدین عثمان هاشم‏ سفیر فقید سودان که در کتابخانهء دانشگاه بو علی‏ همدان و به زبانهای مختلف از جمله زبان روسی است، استفاده کنیم،حتی حاضر شدیم دستگاه زیراکس، مسؤول زیراکس و صحاف به آنجا بفرستیم تا نسخه‏ای‏ از کتابهای مورد نیاز تدارک گردد،اما متأسفانه با مخالفت مسؤولان آن دانشگاه که توانایی بهره‏گیری از بسیاری کتابها را نیز ندارند،مواجه شدیم.کار به وزارت‏ فرهنگ و آموزش عالی کشید،ولی با کمال تأسف‏ تاکنون نتیجه‏ای به بار نیامده است.هنگامی که‏ مؤسسات علمی داخلی چنین روشی دارند،از بیگانگان چه انتظاری می‏توان داشت؟

کیهان فرهنگی:آیا بخش جغرافیا وسیلهء دسترسی به تازه‏ترین آمار و ارقام‏ را دارد؟

دکتر رضا:مرکز«دایرة المعارف بزرگ اسلامی»در جهت رفع نیازهای آماری بخش جغرافیا کوششهایی‏ مبذول داشته است.سعی شده از آمارهای درون کشور در اسرع وقت استفاده شود.برای این منظور بودجهء قابل توجهی صرف شده است.پیشنهاد من این است‏ که مؤسسات درون کشور موظف گردند که دست کم‏ یک نسخه از آمارهای خود را به این مرکز ارسال دارند تا درنگی پیش نیاید.این درست نیست که ما در مقاله‏های مربوط به کشور خود آخرین آمارها را در دست نداشته باشیم و از آمارهای کهنه استفاده‏ کنیم.در مورد دیگر کشورها و نواحی جهان نیز همواره‏ آمارهایی تدارک می‏شود که دستیابی به آنها مستلزم‏ صرف هزینه است.باید با مؤسسات آماری عمدهء جهان‏ رابطهء نزدیک برقرار کرد تا آخرین آمارهای خود را ارسال دارند.ما در مقاله‏ها،از جمله مقاله‏های مربوط به خارج از کشور با مشکلات آماری مواجه هستیم. بعضی کشورها خود دارای آمارهای جدید نیستند. بعضی کشورها آمارهایی دارند که از شماری آگاهیم و برخی را در اختیار نداریم.تدارک آمار یکی از مشکلات‏ عمدهء ماست که جز با مساعدت دولت حل آن میسر نیست.در این زمینه همکاری وزارت امور خارجه،

وابستگیهای فرهنگی و سفارتخانه‏ها نهایت درجه‏ ضروری است.جا دارد دولت توجه بیشتری به این مهم‏ مبذول دارد،زیرا برجستگی کار دایرة المعارف مایهء فزونی اعتبار دولت و مملکت خواهد بود.

کیهان فرهنگی:مشکلات کار شما چیست و برای رفع آنها چه‏ پیشنهادهایی دارید؟

دکتر رضا:تدارک«دایرة المعارف بزرگ اسلامی» کاری است بس عظیم.هر چه هدف بزرگ‏تر باشد، دشواریها نیز بیشتر خواهد بود.

پیش از اشاره به دشواریها باید یادآور شوم که کوشش‏ و همت بنیادگذار این مرکز که به چنین مهمی دست‏ یازیده،شایان تقدیر است.در انجام این مهم تا آنجا که‏ میسر بوده،ابزارها و لوازم پژوهش در اختیار پژوهندگان‏ قرار گرفته است،ولی همهء امکانات در اختیار مرکز نیست.جذب و تربیت محققان جوان نیازمند کوشش و امکانات بسیار است.کوشش هست،ولی امکانات به‏ اندازهء کافی نیست.به قول حافظ«سخن سربسته گفتم‏ با رفیقان».این بررسی در حد من نیست.باید شخصیتهای ذی صلاحیت در این کار تأمل کنند و عوامل موجد دشواری را از میان بردارند.در انجام این‏ مهم توجه دولت ضروری است.ضمن پاسخ به‏ پرسشهای گذشته تا اندازه‏ای به دشواریها اشاره‏ کرده‏ام.

یکی از مشکلات ما تهیهء منابع است.بعضی خرده‏ می‏گیرند که چرا از آخرین تحقیقات استفاده نشده‏ است؟باید پرسید با این گرانی چگونه می‏توان به‏ آخرین تحقیقات موجود در جهان دسترسی داشت. مرکز مبالغ هنگفتی صرف این کار کرده است. متأسفانه امکانات مرکز محدود است.

مشکل دیگر کمبود نویسنده و محقق است.مرکز به‏ تنهایی قادر به تأمین این نیاز نیست.باید دولت توجه‏ لازم را مبذول دارد.به تازگی در امر ورزش با دشواریهایی رو به رو شده‏ایم.دولت متوجه شد که بدون‏ سرمایه‏گذاری لازم پیشرفت در امر ورزش و تربیت بدنی‏ میسر نیست.در علم و دانش نیز برای بازیافتن مقامی‏ در خور اعتبار باید توجه لازم معطوف داشت.باید به‏ تربیت محققان پرداخت تا جانشین پیشینیان خود شوند و بهتر از اسلاف خویش باشند و تحقیقات آنان را کمال بخشند.

دکتر غلامحسین ابراهیمی دینانی‏ (مسؤول بخش فلسفه دایرة المعارف بزرگ‏ اسلامی)

کیهان فرهنگی:جناب عالی به‏ عنوان مسؤول بخش فلسفه در مرکز «دایرة المعارف بزرگ اسلامی»لطفا بفرمایید که برای دایرة المعارف در پیشبرد فرهنگ جامعه چه نقشی‏ قایلید؟

دکتر غلامحسین ابراهیمی دینانی:بالا بردن سطح‏ دانش مردم،راهنمایی پژوهشگران و آگاهی دادن به‏ اهل تحقیق از تازه‏ترین دستاوردهای علمی و تحقیقی.

کیهان فرهنگی:مقالات فلسفی‏ دایرة المعارف را جز شما چه کسانی‏ تألیف می‏کنند و همکاران جناب عالی‏ چه کسانی هستند؟

دکتر دینانی:آقایان دکتر شرف خراسانی،دکتر سید جعفر سجادی،دکتر صمد موحد و دیگر محققان فلسفهء اسلامی،که از جمله لازم می‏دانم از همکاریهای صمیمانه مرحوم دکتر زریاب خویی یاد کنم.

کیهان فرهنگی:معیار دایرة المعارف‏ برای انتخاب مدخلهای فلسفی‏ چیست؟چه نوع اصطلاحات فلسفی و نامهای کدام فیلسوفان به عنوان مدخل‏ انتخاب می‏شوند؟

دکتر دینانی:مدخلهایی که به طور مستقیم یا غیر مستقیم به فلسفهء اسلامی-ایرانی ارتباط داشته باشد.

کیهان فرهنگی:چه تفاوتهایی بین‏ یک مقالهء فلسفی دایرة المعارف و یک‏ کتاب مستقل در همان زمینه وجود دارد؟

دکتر دینانی:در نوشتن کتاب حوزهء کار وسیع‏تر است و نحوهء بیان مطلب به معیارها و سلیقه‏های خود نویسندگان مربوط است،در حالی که در مقالات‏ دایرة المعارف نویسنده باید مطابق معیارها و موازین‏ تعیین شده کار کند و این خود محدودیتهایی به بار می‏آورد.

کیهان فرهنگی:در اصل فلسفه در فرهنگ جامعهء ما چه جایگاه و پایگاهی‏ دارد،به نظر شما رابطهء فلسفه با زندگی‏ مردم چیست؟

(به تصویر صفحه مراجعه شود)

دکتر دینانی:اصولا جامعه بدون فرهنگ نمی‏تواند جامعه‏ای زنده و انسانی به شمار آید.از سوی دیگر، فرهنگ بدون پشتوانهء فلسفی فرهنگ نیست.بدین‏ گونه در جامعهء زنده و متمول فلسفه پایگاه مهمی دارد.

کیهان فرهنگی:آیا مقالات و کتابهای‏ فلسفی می‏توانند در دگرگون سازی‏ زندگی مردم تأثیر داشته باشند؟

دکتر دینانی:اگر جامعهء بدون فرهنگ نمی‏تواند جامعه‏ای زنده محسوب گردد و اگر فرهنگ بدون یک‏ پشتوانهء غنی فلسفی نمی‏تواند جامعه‏ای مترقی به‏ حساب آید،ناگزیر باید گفت رسایل و کتب فلسفی در دگرگون سازی جامعهء بشری نقش مهمی دارد.

گفتگو با دکتر جعفر شعار

کیهان فرهنگی:برای تألیف مقاله‏ در این مرکز چه امکاناتی موجود است و مشکلات مؤلفان چیست؟

(به تصویر صفحه مراجعه شود)

دکتر جعفر شعار:یکی از امکانات مهم برای تألیف‏ مقاله-که نخستین بار در مرکز دایرة المعارف بزرگ‏ اسلامی فراهم آمده-تشکیل پروندهء علمی است. محققان مرکز بر پایه مآخذ موجود در مرکز یا بیرون از آن،همهء اطلاعات مربوط به مدخل مورد نظر را شناسایی و زیراکس صفحات لازم را تهیه می‏کنند و در پوشه‏ای گرد می‏آورند که گاهی حجم آن به صدها صفحه می‏رسد.باید دانست که کتابخانهء مرکز هم‏ اکنون نزدیک به سیصد هزار جلد کتاب کلیدی و مأخذ در زمینهء ادبیات و هنر،تاریخ و جغرافیا،معارف‏ اسلامی،فرهنگ‏ها و دایرة المعارف‏های بزرگ جهان از قبیل«بریتانیکا»،«آمریکانا»،«گران لاروسن»، «دایرة المعارف ادیان»و نیز اغلب مجلات به زبان‏های‏ فارسی،عربی و زبان‏های خارجی،و همچنین شمار بسیاری نسخه‏های خطی و عکسی از متن‏های کهن در اختیار دارد.اما در اینجا دو مشکل وجود دارد:

1-محقق باید به زبان عربی و نیز دست کم یک زبان‏ خارجی از قبیل انگلیسی،فرانسوی یا آلمانی آشنا باشد و همهء محققان حایز شرایط نیستند.از این رو مرکز برای دستیابی به چنین محققانی پذیرفتگی از آزمون‏ عربی و زبان خارجی را ملاک قرار می‏دهد.

2-مشکل دوم این است که گاه پرونده‏ها چنان که‏ باید جامع نیستند.در این صورت با همکاری استادان و نویسندگان مجرب اشکال برطرف می‏شود.در بیشتر موارد محققی که تألیف مقاله را بر عهده می‏گیرد،با استادان پیش کسوت و مجرب مشورت می‏کند و از راهنمایی آنان به ویژه دربارهء منابعی که در پرونده‏ نیامده و استادان در مسیر علمی خود بدان اطلاع‏ یافته‏اند،بهره‏ور می‏گردد.از جهات دیگر،برای‏ مقاله نویسی مشکلی وجود ندارد الا وضع اقتصادی و سختی معیشت،که در این باره مرکز با افزودن‏ حق القلم مساعدت لازم را می‏نماید،اما نظر به نیاز مبرم دانشگاه‏ها به تدریس،و پرداخت حق التدریس‏ مناسب که بر حق القلم افزونی دارد،این چاره‏جویی‏ بسنده نیست و باید راه‏های دیگری اندیشیده شود.

کیهان فرهنگی:به عنوان ویراستار، دربارهء ویرایش مقالات چه نظری دارید و رابطهء مؤلف و ویراستار را چگونه‏ می‏دانید؟

دکتر شعار:دربارهء ویراستاری فنی دایرة المعارف‏ می‏خواهم به نکته‏ای اشاره کنم و آن اینکه چون‏ دایرة المعارفها و فرهنگ‏های لغت و کتاب‏های مربوط

به دستور و آیین نگارش و املا و مانند آن،کتاب‏های‏ الگو به شمار می‏آیند،باید ضابطه بسیار استواری‏ داشته باشند.ضبط واژه‏ها و نام‏ها از نظر حرکت گذاری و نشانه‏ها و نیز املای کلمات به طور کامل مشخص و یکدست و یکنواخت باشد.برابرهای‏ آوایی بر پایهء آیین درست و دقیق تنظیم گردد تا خواننده به ضبط کلمات اطمینان کند و ضبط و تلفظ برای او سندیت داشته باشد.خوشبختانه در «دایرة المعارف بزرگ اسلامی»از آغاز این امر مطمح نظر بوده و تا جایی که مقدور بوده،در همهء شش جلد انتشار یافته،نظامی منطقی مورد توجه قرار گرفته‏ است،و تا آنجا که من آگاهی دارم،هیچ فرهنگ و دایرة المعارف فارسی این توفیق را نداشته است.در میان متون و آثار فارسی نیز کمتر متنی را می‏بینیم که‏ ضابطه و یکدستی در آن به طور کامل حاکم باشد.به‏ ندرت اثری می‏یابیم مانند آثار شادروان مجتبی مینوی‏ (برای نمونه در«سیرت جلال الدین مینکبرنی»یا «کلیله و دمنه»که ضبط مرقوم مستند باشد،چنان که‏ خواننده اطمینان خاطر داشته و نیازی به مراجعه به‏ مآخذ و فرهنگها نداشته باشد.اما«دایرة المعارف بزرگ‏ اسلامی»باید بکوشد که این ضابطه فراگیر باشد و به‏ ویژه در زمینهء اصطلاحات و نام‏های خاص(نام‏های‏ کسان،جای‏ها،اقوام و قبایل و کتب)که املای آنها و نیز جدا یا پیوسته نویسی ترکیبات بیشتر مشخص و یکدست و با کامپیوتر همخوانی داشته و پاسخگوی‏ خواسته‏های این ابزار قوی که سامان ده خط فارسی‏ است،باشد.

بعد دیگر ضابطه،نقطه‏گذاری و نشانه‏گذاری است‏ که با وجود اعمال دقت لازم،همه جا یکدست و بسامان‏ نیست.به نظر من با استفاده از متخصصان در فن‏ نگارش این کاستی را می‏توان رفع کرد.

حجت الاسلام دکتر مصطفی محقق داماد (مدیر بخش حقوق مرکز«دایرة المعارف بزرگ‏ اسلامی»)

کیهان فرهنگی:به عنوان مدیر بخش‏ حقوق پیرامون دامنه فعالیتها و دربارهء حقوق اسلامی در این مرکز توضیحاتی‏ بدهید و بفرمایید که در تألیف و ویرایش‏ مقالات چه کسانی با بخش شما همکاری دارند؟

حجت الاسلام محقق داماد:می‏دانیم که از نمودهای برجسته و مهم فرهنگ اسلامی حقوق‏ اسلامی است.این بخش بسیار گسترده،عمیق،و دارای ظرایفی اعجاب انگیز است.ما در عصری زندگی‏ می‏کنیم که به طرزی شگفت انگیز با دورهء سده‏های‏ میانه و عصر کلاسیک سده هجده متفاوت است.عصر کاوش فضا،الکترونیک و تکنوترونیک،اشکال و حتی‏ در بسیاری موارد کیفیت روابط انسان‏ها را تغییر داده‏ است.با این همه،فقها و متخصصان حقوق اسلامی،به‏ راحتی می‏توانند احکام مربوط به هر نوع روابط جدید بین انسانها را از قرآن،حدیث،اخبار،متون،اجماع‏ فقهای سلف،و نظریات متقدمین،معلوم نمایند.

البته لازم است در اینجا اذعان شود که در پاره‏ای از سطوح از جمله فقه تطبیقی،حقوق بین الملل عمومی‏ و خصوصی اسلامی،همچنین در باب دولت،جنگ، صلح،معاهدات،حقوق بشر دوستانه،حقوق انسانی، حقوق دریایی،حقوق هوایی اسلامی،و بسیاری‏ جنبه‏های دیگر،تاکنون کار و تحقیقات اسلوب‏دار گسترده‏ای که از طرفی برای جوامع اسلامی راهگشا باشد،و در سطح بین المللی و مجامع علمی نیز مورد بررسی و کنکاش قرار گیرد،صورت نپذیرفته است. بدیهی است که لازم است با برنامه‏ریزی‏های دقیق،درسطح حوزه و مجامع دانشگاهی،بر موارد یاد شده،به‏ طرزی عمیق و وسیع کار و تحقیق بشود.

با توجه به ابعاد وسیع حقوق اسلامی،پر واضح است‏ که برای هر چه جامع‏تر شدن تحقیقات در آن ابواب،به‏ ویژه زمانی که هدف تألیف اثری مرجع چون‏ «دایرة المعارف اسلامی»باشد،لازم است از صاحب‏نظران مدد گرفت.از این‏رو در تدوین بخش‏ حقوقی«دایرة المعارف بزرگ اسلامی»در نظر است به‏ نحو وسیعی در هر زمینه از آثار متقدمین برجسته و مسلم سلف و نیز نظریات معاصرین و اساتید حقوق و فقه،کمال استفاده به عمل آید.

البته تا کنون به علت محدود بودن مقالات حقوقی از یک سو و از سوی دیگر لزوم آشنایی نویسندگان این‏ گونه مقالات با حقوق معاصر و فقه اسلامی،همه آنها را خود شخصا نگاشته‏ام جز آنکه به تازگی به علت حجم‏ کار از همکاری جناب آقای مسعود حائری در نگارش‏ مقاله اجرای احکام استفاده شد.

کیهان فرهنگی:ضوابط مرکز برای‏ انتخاب مدخل‏های مربوط به حقوق‏ چیست؟

حجت الاسلام محقق داماد:باید توجه داشت‏ دایرة المعارفی که اکنون به وسیله صاحب نظران در (به تصویر صفحه مراجعه شود)

دست تدوین است،و مسمی به«دایرة المعارف بزرگ‏ اسلامی»است،با وجود دارا بودن فصول و بخشهای‏ متمایز و مستقل،در هر زمینه از فرهنگ و معارف‏ اسلامی اطلاعاتی کلی عرضه می‏دارد.گر چه شاید بتوان گفت ماهیت مطالب چیزی بالاتر از سطوح کلی‏ هم باشد.از این رو بدیهی است که درج تمامی مطالب‏ به نحو تفصیلی در هر زمینه در چنین دایرة المعارفی‏ امکان‏پذیر نیست و البته این سبک با ضوابط علمی فن‏ تدوین دایرة المعارف‏ها نیز هماهنگی دارد.چنانچه‏ دایرة المعارفی خاص حقوق اسلامی تدوین شود،در آن‏ صورت لازم است کلیه مدخل‏های حقوقی که تا زمان‏ تدوین مورد بحث و فحص بوده،در آن گنجانده شود. از این رو،چون دایرة المعارف کنونی یک طرح جامع و کلی است،ضوابطی حاصل از تبادل نظر با فقها و صاحب نظران در انتخاب مدخل‏ها،تعیین شد،و بر آن‏ اساس مدخل‏هایی که بیشتر مبتلا به جوامع امروزی‏ است،و نیز از حیث تطبیقی و نشان دادن ظرایف فقهی‏ حایز اهمیت و جالب توجه است،انتخاب گردید.کوتاه‏ سخن آنکه،مدخل‏هایی مطرح شده که بیشتر جنبهء عملی دارند،تا انتزاعی و فلسفی.گر چه گه گاه در طرح‏مطالب به ظرایف انتزاعی و فلسفی نیز در صورت لزوم‏ اشارات کافی به عمل آمده است.

کیهان فرهنگی:به نظر شما انتشار «دایرة المعارف بزرگ اسلامی»تا چه حد در اعتلای فرهنگ اسلامی در جامعهء ما تأثیر دارد؟

حجت الاسلام محقق داماد:چنانچه گفته شود: بعد از آثار اولیاء الله و رسالات حاوی کشفیات مهم‏ علمی،همچون آثار فیثاغورس،ذیمقراطیس، ارشمیدس،گالیله،کپلر،ابن سینا،امام فخر رازی،و آثار فلاسفه مبدع و متقدم همچون سقراط،افلاطون، ارسطو،ابن رشد،امام غزالی،سهروردی،ملا صدرا، و غیره دایرة المعارف‏ها از مهم‏ترین،سودمندترین و جالب‏ترین پدیده‏های عصر مکتوب تاریخ بشر هستند، سخنی گزافه نخواهد بود؛زیرا هر دایرة المعارف که‏ مطابق اسلوب علمی و ضوابط مسلمی که رعایت آنها الزامی است تدوین شده باشد،همچون آینه بی‏غبار و درخشانی است که حاوی و جامع کلیات اطلاعات و کشفیات در هر زمینه تا زمان تدوین آن است.از این رو هر دایرة المعارف در واقع یک مرجع علمی-اطلاعاتی‏ کل یا مادر است.چنانچه در نظر بگیریم،که هر دایرة المعارف چکیدهء مطالب مسلم صدها بلکه هزاران‏ کتاب و رساله و نسخ تاریخی و علمی منحصر به فرد می‏باشد،اهمیت و سودمندی آن بیشتر و واضح‏تر عیان‏ می‏شود.هر دایرة المعارف،به راستی یک کتابخانه‏ بزرگ است.از سویی در هر دایرة المعارف اطلاعات در هر زمینه بر حسب زمان طبقه‏بندی می‏شود.از این رو خواننده می‏تواند در هر زمینه به سیر و تحول آن زمینه‏ در طی قرون و دهور پی برده،ضمن آگاهی از وضع‏ قدیمی آن،جدیدترین آگاهیها و کشفیات و نظرات را در آن زمینه نیز به دست آورد.و بدیهی است چنین‏ امتیازی بر کمتر کتابی بار تواند بود.

بی‏گفتگو،«دایرة المعارف بزرگ اسلامی»در اعتلا و غنا بخشیدن به آگاهی‏های مسلمانان فارسی زبان‏ دربارهء ابعاد گوناگون معارف اسلامی،از علوم تا تاریخ و هنر،تأثیری بسزا خواهد داشت.می‏دانیم که در بسیاری از زمینه‏های معارف اسلامی،از جمله علوم و هنر کتابهایی که جنبهء تحقیقی داشته و مورد وثوق و اطمینان باشد،بسیار کم است.بدیهی است که‏ دایرة المعارف مذکور به نحو بسیار مطلوبی رافع این‏ نقیصه است.از طرفی یک اصل مهم و بدیهی در دایرة المعارف نویسی،رعایت بی‏طرفی در طرح و گنجاندن مطالب است.آنچه مطرح است،علم است و طرح مطالب به طور دقیق همان گونه که بوده و هست. مطالب هیچ دایرة المعارفی نباید جنبهء تبلیغی به‏ معنای اخص آن را دارا باشد،فقط اعتلای علمی و آگاهی دادن باید ملاک عمل قرار گیرد.این بی‏طرفی‏ در ماهیت خود بهترین تبلیغ است،چه آنکه خواننده با پیگیری سیر تحولی و تطبیقی مطالب،در جنبه‏هایی‏ که لازم باشد،سالم‏ترین نتایج را به دست خواهد آورد. با توجه به اصل یاد شدهء بالا،خواننده به خالص‏ترین و زلال‏ترین آگاهی‏ها در هر زمینه دست می‏یابد.از این رو در کل هیچ اثر مکتوبی از حیث مقایسه با دایرة المعارف‏ها جامع‏تر و سودمندتر در غنا و اعتلا بخشیدن به آگاهی‏های خواننده نخواهد بود.

البته واضح است که هیچ دایرة المعارفی رافع نیاز آدمی به کتاب‏های دیگر،و نافی لزوم استفادهء انسان‏ اهل تحقیق و مطالعه از کتاب‏ها نیست.اهمیت‏ دایرة المعارف‏ها از جهتی در این است که ضمن ارائهء اطلاعات پایه در هر زمینه،راهنمایی‏های لازم را برای‏ امر تحقیق می‏کنند و راه تحقیق را به محقق می‏نمایند و از سویی در اینکه موجد شوق تحقیق هستند و ذوق‏ پژوهنده را به خوبی می‏پرورند.

ذکر این مطلب نیز شایان ارزش است که‏

دایرة المعارف نویسی پیشینه و قدمت تاریخی دارد. آنچه ما امروزه دایرة المعارف می‏نامیم،ریشه در فرهنگ‏ یونان باستان دارد.قدیم‏ترین«انسیکلوپدی»از آن یک‏ فاضل رومی به نام پلینیوس است که در نیمه نخست‏ سدهء اول میلادی می‏زیسته و اثر او با عنوان‏" ehT larutaN yrotsiH "به انگلیسی برگردان شده است. البته،دایرة المعارهای تاریخی عدیدهء دیگری نیز وجود دارد.

گفتنی است که چند تن از فضلای اسلامی نیز آثاری‏ از خود به جا گذارده‏اند که با توجه به زمان تألیف آن‏ آثار در نوع خود از مصادیق دایرة المعارف‏هاست.از آن‏ جمله‏اند:«رسایل»اخوان الصفا که مجموعه‏ای از مباحث دینی،فلسفی و علوم است و در سده چهارم‏ هجری تألیف شده،«الفهرست»اثر محمد بن اسحق‏ الندیم که در آن آثار و علوم سده‏های اولیه اسلامی شرح‏ شده و مربوط به اوایل سدهء چهارم هجری است،«الملل‏ و النحل»شهرستانی مربوط به قرن ششم هجری‏ «الفصل فی الملل و الاهوا»تألیف ابن حزم اندلسی‏ مربوط به سده پنجم هجری،«بیان الادیان»تألیف‏ ابو المعالی محمد الحسینی مربوط به سده پنجم‏ هجری،«الفرق بین الفرق»اثر ابو منصور عبد القاهر بن طاهر البغدادی در سدهء پنجم هجری و مقدمه و تاریخ ابن خلدون در قرن هشتم هجری،و در این اواخر اثری با عنوان«دبستان المذاهب»تألیف فردی پارسی‏ تبار به نام مؤبد شاه که در آن شرحی جامع دربارهء ادیان‏ و مذاهب مختلف نگاشته شده است.

با این همه،همان طور که پیشتر گفته شد،تدوین‏ دایرة المعارفی مطابق اسلوب علمی نوآیین تا کنون در ایران سابقه نداشته،و تألیف«دایرة المعارف بزرگ‏ اسلامی»همانند لغت نامهء دهخدا و دایرة المعارف‏ مصاحب که می‏توان آنها را در نوع خود کاری بسیار مهم‏ و بزرگ دانست،نخستین اقدام و تجربه اساسی در این‏ زمینه است.نکته مهم این است که چون علوم و آگاهی‏های بشر حالت پویا و دینامیک،دارد و هر زمان‏ آگاهی‏ها و کشفیات جدید به منصهء ظهور می‏رسد، از این رو لازم است هر چند سال یک بار در صورت امکان‏ در مطالب دایرة المعارف تجدید نظر و اصلاحات لازم به‏ عمل آید یا در قالب مجلدی جداگانه،مطالب لازم‏ جدید چاپ و به مجلدات اصلی منضم گردد.به‏ هر حال،آرزوی همگان بر این است که این اقدام بزرگ و بسیار ارزشمند سرآغاز کوشش‏های مستمر بعدی در تألیف انواع دیگر دایرة المعارف در تمامی زمینه‏ها گردد،تا ما نیز همسان ملل مترقی در آینده‏ای نه‏ چندان دور دارای منابع معتبری گردیم.

کیهان فرهنگی:نظر شما دربارهء ترجمهء دایرة المعارف به زبانهای دیگر چیست؟

حجت الاسلام محقق داماد:تا سده‏های میانه و به‏ طور کلی تا نیمه‏های دورهء رنسانس اروپا،زبان علمی و حتی رایج تجاری بین ملل مختلف،زبان یونانی بود. زبان رومی‏ها نیز به علت وسعت مستملکات در دورهء تاریخ باستان رواجی بالنسبه کامل داشت.زمانی نیز در سده‏های میانه به لحاظ استفادهء اروپایی‏ها از متون‏ فلسفی مسلمانان که به زبان عربی بود،تا اندازه‏ای‏ زبان عربی میان فضلای غرب با اهمیت تلقی می‏شد. از این رو بسیاری از محققان اروپایی برای انتقال فلسفهء یونانی به اروپا و نیز آشنایی با دین اسلام،به آموختن‏ زبان عربی پرداختند،و برخی از آنان در ادبیات عرب‏ چیرگی چشمگیری نیز به دست آوردند.

از اواخر سدهء هفده میلادی به لحاظ کشفیات جدید و مهم علمی پیدایش و نظریات حقوقی بدیع و وقوع‏ انقلاب صنعتی،جامعهء اروپا از هر حیث تحولاتی‏ شگرف و وسیع یافت.تکنیکهای نو توأم با تحولات‏ اجتماعی ژرف و اختراعات عدیده،قدرت دول اروپایی‏ را به طرزی غیر منتظره و غیر قابل مقایسه با سده‏های‏پیشین افزایش داد.ملل دیگر متوجه ترقیات نو آیین و صنایع حیرت انگیز غرب گشتند.به لحاظ قدرت فائق‏ و امتیازات علمی و اجتماعی تازه،اروپا به استعمار و استثمار ملل دیگر پرداخت و ملل دیگر از طرفی،از حیث علوم،فنون و کالاهای تازه،از هر حیث نیازمند اروپاییان شدند.طبیعی است یکی از عوارض این نیازها در ابعاد مختلف رواج زبان اروپاییان بود.ابتدا زبان‏ فرانسه و آلمانی و سپس زبان انگلیسی زبان رایج‏ بین المللی شدند.این امتیاز بزرگ در طول سه سده‏ باعث نفوذ حیرت‏انگیز فرهنگ و آداب و رسوم غرب به‏ متن جوامع دیگر گردید.اما امروزه جز در ایران و با تفاوت‏هایی چند در افغانستان،قسمتی از پاکستان و در پاره‏ای کشورهای تازه استقلال یافته آسیای میانه‏ که پیشتر جزو مستملکات ایران بوده،در جای دیگر این‏ زبان معمول نیست.متأسفانه به این علت مفاهیم عالی‏ فرهنگ اسلامی و ایرانی،اشعار ناب سعدی،حافظ، مولانا،صائب و امثال آنها-که به هیچ وجه نمی‏توان‏ لطافت و ظرایف شکلی و معنوی آنها را به زبان بیگانه‏ انتقال داد-از نظر ملل غرب پوشیده مانده و جز چند (به تصویر صفحه مراجعه شود) مستشرق،دیگر غربیان از آنها،ناآگاهند.از این رو چنانچه«دایرة المعارف بزرگ اسلامی»نیز در همان‏ چارچوب زبان فارسی بماند،ملل دیگر به طور کلی‏ هرگز امکان آشنایی با آنها را نخواهند یافت.به همین‏ سبب کار عمده،ترجمه آن به زبان انگلیسی و در صورت امکان به سایر زبان‏های رایج غربی است.این‏ امر نه فقط به غنای فرهنگ بشری کمکی شایان‏ می‏نماید،بلکه خود تبلیغی بسیار مؤثر در شناساندن‏ اسلام و فرهنگ اسلامی به ملل دیگر است.زمانی در قرون وسطی،به لحاظ آنکه مردم عادی و حتی فضلا و اهل کلام در غرب زبان عربی نمی‏دانستند،دربارهء دین‏ اسلام به سبب کمبود آگاهی‏ها،تصویر و تصوری‏ ناهنجار و غلط داشتند،و حتی گمان عده‏ای بر این بود که دین اسلام از ادیان توحیدی نیست.اما زمانی که‏ نخستین ترجمه‏ها از قرآن کریم به عمل آمد،همان‏ اشخاص سخت در حیرت شدند و به اشتباه و تصور غلط خود پی بردند.بنا بر این،هدف عمده باید فراهم‏ آوردن ترجمه‏هایی دقیق،دلچسب،زیبا و روان از «دایرة المعارف بزرگ اسلامی»به زبان‏های دیگر باشد.

کیهان فرهنگی:در مسیر همین‏ برنامه‏ها آیا انتشار دایرة المعارفی‏ اسلامی برای جوانان لازم به نظر نمی‏رسد؟

حجت الاسلام محقق داماد:از آنجا که بر هر پدیدهء اجتماعی و طبیعی،اصل تحول حکمفرماست و دایرة المعارف نیز پدیده‏ای فرهنگی-اجتماعی است، از این رو از زمان نخستین تدوین آن تا کنون با تحولات‏ چشمگیری رو به رو بوده است.به طور کلی می‏توان‏ گفت که از آغاز سدهء هجده میلادی نه فقط با کثرت و گوناگونی،بلکه با تطور کیفی و شکلی انواع‏ دایرة المعارف رو به رو می‏شویم.

همان طور که گفتیم،تا سده‏هایی چند تنها تدوین‏ دایرة المعارف‏های عمومی باب بود.از سدهء هجدهم به‏ بعد دایرة المعارف‏های اختصاصی،همچون‏ دایرة المعارف علوم،فلسفه،تاریخ،پزشکی،هنر،ادیان، و غیره پدیدار گشت و در ضمن دایرة المعارف‏های کلی‏ و عمومی نیز هر چه بیشتر متحول گردید،انواع عظیمی‏ چون«بریتانیکا»،«لاروس»،«امریکانا»و غیره در دسترس مردم قرار گرفت.

در سدهء بیستم تحول دقیق‏تر شد.از این رو دایرة المعارف‏هایی تدوین یافت که فقط به ارائه‏ آگاهی‏ها در یک رشته می‏پرداختند،مانند دایرة المعارف فیزیک،شیمی،نجوم،موسیقی، مسیحیت،اسلام،یهودیت و غیره.و حتی انواع‏ دایرة المعارف خاص جوانان،زنان،و کودکان نیز تألیف‏ شده است...

آدرس اینترنتی